Full Text
Maii VII 
Main volume text 
TRIGESIMA PRIMA MAII. 
DE SS. CANTIO, CANTIANO, ET CANTIANILLA, ET S. PROTO EORUM PÆDAGOGO IN FIDE, MARTYRIBVS AQVILEIÆ IN FORO-IVLII. 
ANALECTA.
Hide marginal summaries 

First Hit 

ANALECTA.
Cantius, Martyr Aquileiæ (S.)
Cantianus, Martyr Aquileiæ (S.)
Cantianilla, Martyr Aquileiæ (S.)
Protus, Martyr Aquileiæ (S.)
[Col. 0430F] 

AUCTORE G. H.

§. I. Sacræ Reliquiæ Aquileiæ & Mediolani in Italia, Stampis in Gallia, Hildesii in Germania.
[1] In Actis jam datis Zenus Presbyter, colligens beatissimorum Martyrum corpora, [Corpora primum Aquileiæ deposita,] condivit ea aromatibus pretiosis, & in locello marmoreo collocavit In Ms. codice S. Maximini, & in optimo loco sepelivit. In Ms. Bodecensi, condigna veneratione sepelivit. Petrus de Natalibus, a Zeno prope ipsam civitatem tumulata sunt. Quamdiu ibi permanserint non liquet. Adhuc seculo Christi sexto Aquileiæ Sanctorum venerationem viguisse, intelligitur ex poëmate Fortunati de Vita S. Martini: qui sub finem libri quarti, in Prosopopoea ad suum libellum, istos versus habet. 

Hinc Venetum saltus campestria perge per arva, 
Sub montana quidem castella per ardua tendens, 
Aut Aquileiensem si fortasse accesseris urbem, 
Cantianos Domini nimium venereris amicos, 
Ac Fortunati benedictam marmoris urnam.

S. Fortunatus cum Felice, passus Aquileiæ etiam sub Diocletiano, inscriptus est Martyrologio Romano ad diem XI Iunii. Sed utrum eodem modo voluerit auctor poëmatis Fortunatus, etiam ibidem servari Cantianorum Martyrum corpora, an solum sacram memoriam celebrari, non satis distingui potest ex ejus verbis. Palladius de Olivis lib. 8 Rerum Foro-Iuliensium, de nostro hoc tempore, 

[Page 431]

[Col. 0431A] ita loquitur. Corpora a Zenone Sacerdote Aquileiam deportata, usque ad præsentem ætatem, magnifice coluntur: imo testari incolas ea adhuc ibidem esse, infra apprebit. Interim ipsa esse alio translata volunt alii.
[2] [Mediolani dicuntur esse,] Ac primo Paulus Morigia Mediolanensis, lib. 1 de Nobilitate Mediolanensi cap. 14, in Sanctuario urbis & dioecesis Mediolanensis pag. 5, & in Historia Domus seu Cathedralis Ecclesiæ Mediolanensis cap. 11, asserit in hac asservari corpora Sanctorum Cantii, Cantiani, & Cantianillæ, fratrum & Martyrum. Iosephus Ripamontius, decade prima Historiarum, Ecclesiæ Mediolanensis lib. 2, describit pag. 115 Martyrium SS. Cantii, Cantiani, & Cantianillæ: & dein pag. 116, ista addit: Corpora translata Mediolanum, & in Basilica Dionysiana collocata, posterior ætas transtulit inde in templum maximum, ubi anniversario precum officio recoluntur pridie Kalendas Julii (imo Junii): totaque pietas Ambrosiana sacris Reliquiis hunc honorem impendit. Hæc ibi. Habemus Missale Mediolanense, secundum institutionem S. Ambrosii anno 1522 excusum, in quo ad diem XIV Iunii præscribitur Missa Sanctorum Cantianorum [Col. 0431B] Martyrum, fol. 175; & præfigitur effigies quatuor personarum, scilicet trium fratrum & S. Proti pædagogi, atque hæc Oratio super Populum præscribitur. Populum tuum, Domine, perpetua munitione defende; nec difficulter, quod pie & juste postulat, consequatur: cui Sanctorum tuorum Cantianorum merita suffragantur. Altera super Syndonem hæc recitatur: Deus, qui Sanctorum tuorum Cantianorum gloriosi fecisti palmam florere certaminis; da nobis, quæsumus, hostis nostri fortia superare tentamina: & quod nostris non præsumimus meritis; [cultus ibidem Ecclesiasticus:] ipsorum, quorum natalitia celebramus, assequi precibus adjuvemur. Tertia super Oblatam est ista: Plebis tuæ, Domine, munera benignus intende: quæ Majestati tuæ in Sanctorum tuorum Cantianorum solennitatibus sunt dicata. Vltima post Communionem hæc legitur: Invocantes nomen tuum, Domine, deprecamur, ut qui patres nostros, virtute tui nominis præeunte, Angelicis pastibus refecisti; nos quoque, intercessione beatorum Martyrum tuorum Cantianorum, mysticis dapibus foveas & reformes. Hæc ibi, quibus conformia sunt, quæ in antiquis Breviariis Mediolanensibus præscribuntur, ut sunt primæ duæ Orationes jam indicatæ; quibus adjungitur Actorum martyrii compendium in tres Lectiones distributum: & iisdem relatis in [Col. 0431C] Breviario, jussu S. Caroli Borromæi edito, ad XXXI Maji, ista pauca subjunguntur: Eorum Reliquiæ, Mediolanum translatæ, in Basilica Metropolitana reconditæ sunt.
[3] [quem tamen dubium faciunt Aquileienses,] Ferrarius in Catalogo Sanctorum Italiæ, relatis Actis martyrii, ista sic exprimit: Quorum corpora a Christianis condita, postea Mediolanum translata sunt. Ac deinde annotat: Hic sane mirandum, quod Mediolanenses tam asseveranter corpora horum Sanctorum Martyrum se habere affirment, cum tabulæ Ecclesiæ Aquileiensis ea Aquileiæ asservari dicant, in eaque Ecclesia Translatio ipsorum celebretur. Forte Mediolanum non integra corpora, sed reliquiæ aliquot insignes, quæ per synecdochem corpora appellentur, advectæ sunt. Hæc Ferrarius, qui idem dubium movet in Catalogo generali ad diem XIV Iunii, quo asserit, Translationem horum Martyrum celebrari Mediolani: eorumque addit Inventionem Aquileiæ, die XXIV Aprilis, memorari. Motum a Ferrario dubium magis auget Vghellus, tomo 4 Italiæ sacræ, [Bergomenses ac Veronenses.] asserens de Ludovico Donato Episcopo Bergomensi, quod ejus tempore, anno MCCCCLXVII die ultima Maji, inventa sunt corpora Sanctorum [Col. 0431D] Martyrum Cantii, Cantiani, & Cantianillæ fratrum, in Seriate pago (est is civitati ad Euro-Africum proximus) in æde S. Chrysogoni: ab ipsoque Episcopo, præsenti clero populoque Bergomensi, in altari eorum nomini dicato reposita fuere. Ante Ferrarium vero & Vghellum, [Stampis etiam in Gallia] Augustinus Valerius Episcopus Veronensis scripserat, ecclesiam S. Mariæ in Organis Veronæ, in medio altaris sanctissimi corporis Christi, ostentare lapidem hoc titulo inscriptum: Conditorium marmore interciso & auro insperso, ubi sanctissima Cantii, Cantiani, Cantianillæque, Chrysogoni, Proti, & Anastasii ossa jacent, Antistites templi adorantibus apposuere MCCCCXCVII. Hisce controversiis accedit alia æque difficilis. Sunt Stampæ urbs Galliarum in Senonibus, & hodiernæ Belsiæ insertæ, Insulæ Francicæ vicinæ ac Parisiis duodecim circiter leucis dißitæ, qua versus Aurelianos iter instituitur, atque a Gregorio Turonensi, Fredegario, aliisque antiquis memoratæ: & si Robertum Regem Francorum monasterium S. Mariæ in Stampensi castro, & ecclesiam in Palatio ædificavisse, scribit Helgaldus Monachus Floriacensis, in dicti Roberti Vita apud Chesnæum tomo 4 Historiæ Scriptorum Francorum pag. 77. Addunt alii, eumdem Regem Robertum impetravisse sacra corpora SS. Cantii, Cantiani, & Cantianillæ, & in dicta S. Mariæ ecclesia Stampensi deposuisse. [Col. 0431E] Regnavit autem Robertus iste ab anno DCCCCLXXXXII ad MXXXII. [Rex Robertus dicitur deposuisse dicta corpora.] Descripsit ipsorum Martyrum Vitam, paßionem, translationem & miracula carmine heroico ac libris quatuor comprehendit Petrus Gandræus, apud Stampas Causarum Patronus, atque curavit Parisiis anno MDCXIII typis Iuliotæis vulgari. Alius Martyrum horum encomiastes est Ioannes Chauvin, Consiliarius Regius in Curia monetaria, qui edidit Elogia horum Martyrum, & denuo typis Vitræis curavit anno MDCLXX, recudi, itaque recusis, rursum addidit novas Observationes, cum altera classe sex novarum Epistolarum, quarum tertia mihi inscribitur, & Magistri mei Ioannis Bollandi tum vita functi laudes prosequitur, Atlantem eum spiritualem appellans. Ex his auctoribus duobus nonnulla subjungimus, quæ iidem asserunt ex ipsis archiviis Stampensibus accepisse.
[4] Virtutes autem miraculorum apud hæc sacra corpora adeo eminuerunt & eluxerunt, [& coluntur in Ecclesia Senonensi.] ut eorum venerationem assumpserint omnes circumquaque positæ civitates. Ex his in Metropolitana Ecclesia Senonensi ejusque dioecesi festum SS. Cantii, Cantiani & Cantianillæ, celebratur cum officio novem Lectionum, quarum tres in [Col. 0431F] secundo Nocturno recitari solitæ ex Vita & Martyrologio desumuntur; ultima vero, ex impreßione anni MDCXXV, concluditur his verbis: Nunc vero pretiosæ eorum glebæ venerabiliter coluntur in fano Virginis Mariæ Stampensis oppidi, partimque in nostra Metropolitana Ecclesia Senonensi: quibus in locis, eorum meritis indies Dei pietas operatur magnalia. Et sic Nicolaus Cardinalis de Pelleve Archiepiscopus Senonensis, in Processu verbali de Reliquiis suæ Cathedralis ecclesiæ, qui apud nos est, sub nota anni MDLXXI; Quoniam, inquit, multorum, tum Principum tum Archiepiscoporum, opere & pio labore, corporum piorum Reliquiæ huc asportabantur, [ubi creditur pars magna eorum esse:] quæ coacervatæ invicem & mixtæ piis Christianorum votis non respondebant; venerabilis Antistes Galterus, anno Domini MCCXLVIIII, gloriosa pignora Sanctorum Cantii, Cantiani, & Cantianillæ, S. Macarii Abbatis, & SS. Felicis & Felicissimi, singulis thecis reponenda curavit. Deinde narrans, [item in Parisiensi.] quomodo easdem & alias ibidem Reliquias visitaverit, duodecim distinctas thecis, & quid singulis contineatur explicans; In septima, inquit, & octava repertæ sunt reliquiæ corporum SS. Cantii, Cantiani, & Cantianillæ, cum Reliquiis Heraclii & 

[Page 432]

[Col. 0432A] Pauli Confessorum & Pontificum Senonensis Ecclesiæ: & quia in utraque theca iidem tituli reperti sunt, ne quis in distinguendo subrepat error, eosdem retinendos esse duximus. Omnes autem istæ duodecim capsæ stant super altari majori, sicut habet indiculus ad nos missus: qui etiam citra ambiguitatem asserit, SS. Cantii, Cantiani, & Cantianillæ corpora, fere integra, in sua capsula contineri: quod nimium esse puto: nam novum quod Chauvinus pag. 92, allegat Breviarium, solum dicit: Ex quibus corporibus extracta sunt postea quædam ossa insignia, quæ servat & honorat ecclesia Senonensis, in theca retro majus altare elevata: distinctane a duabus prædictis ac nova, an una duabus præmemoratis, haud facile dixerim.
[5] In Ecclesia Parisiensi ejusque dioecesi ita sub finem Lectionis tertiæ dicitur: [& alibi in Galliis] Quorum corpora Zoilus Presbyter Aquileiæ sepelivit, pridie Kalendas Junii, & eadem Christianissimus Rex Francorum Robertus Stampas ad ecclesiam B. Mariæ dicitur transtulisse. In Meldensi Ecclesia legitur: ad Ecclesiam B. Mariæ transtulit. Similia habentur in Breviariis [Col. 0432B] Aurelianensi, Bellovacensi, Carnotensi, & aliis: & ista præscribitur Oratio. Deus invisibilis fortitudo certantium, adesto quæsumus nobis supplicantibus, ut qui hodierna die sanctorum Martyrum tuorum Cantii, Cantiani, & Cantianillæ gloriosum triumphum recolimus, eorum meritis & precibus, festis Angelorum perpetuis interesse mereamur. Andreas Saussajus præter illa, quæ de his Martyribus ad hunc diem XXXI Maji in suo Martyrologio Gallicano habet, conatur in hujus Supplemento, ad diem XIV Iunii, [An Mediolano illuc translata?] omnium sententias conciliare hoc modo: Eodem die translatio corporum Sanctorum Martyrum Cantii, Cantiani, & Cantianillæ, cum ex Aquileia (ubi, postquam cæsi sunt pro fide ad Aquas-Gradatas, a Zoilo Presbytero sepulti fuerant) Mediolanum sacra eorum pignora transvecta, inde piis votis Roberti Francorum Regis Christianissimi in Gallias delata, Stampis ab eo in ecclesia S. Mariæ religioso cultu reposita sunt. Colit Ecclesia Aquileiensis eorum inventionem die XXIV Aprilis: eorumque pignoribus nonnullis etiamnum gloriatur, de quibus pia æmulatione cum ea dimicat ipsa Ecclesia Mediolanensis.
[6] [Col. 0432C] Huic controversiæ accedit Ecclesia Hildesiensis, in Saxonia inferiore: [Hildesii insignes Reliquiæ, ante annum 1450 nescio quamdiu,] cujus Canonicus, Christianus Theodorus de Plettenberg, Celsiss. Paderbornensis ac Monasteriensis Episcopi Ferdinandi Furstenbergii Patroni nostri ex sorore nepos, ita ad nos scripsit: Quando & per quem horum Sanctorum Reliquiæ huc translatæ sint, prorsus mihi ignotum est; nec puto hic facile inveniendum qui id doceat: varia enim tempestas, qua plus quam annis centum, usque ad pacem Monasterii constitutam, quassata fuit hæc Dioecesis, pleraque vetustatis monumenta aut omnino delevit aut alio transtulit. Interim ex Vita S. Godehardi, a vobis data IV Maji * clare patet, jam Azelini Præsulis ætate, qui anno MXLIV, septimo a S. Godehardi morte, adeptus Episcopatum, eumdem tenuit annis decem, Sanctorum istorum Reliquias in Cathedrali nostra servatas fuisse. Quin etiam Hezelonis Episcopi, qui Azelino successit, Constitutio, qua is numerum Canonicorum eatenus incertum ad quinquaginta duos redegit, annuosque Praebendarum reditus insigni munificentia auxit, [cum triplici festo.] inter cetera præcipua festa Ecclesiæ, diserte meminit Vigiliæ Sanctorum Cantianorum, item Festivitatis eorumdem: quibus diebus, durante tum adhuc communis refectorii usu, largiorem mensam Canonicis voluit exhiberi: hodieque in tabulario [Col. 0432D] nostro superest Constitutionis istius autographum. Ceterum uti Vita S. Godehardi, loco jam citato, Adventum Reliquiarum prædictarum refert ad Kalendas Aprilis, quibus miraculum contigit ibi commemoratum, ad Sancti illius tumulum; ita & Breviarium nostrum, anno 1516 Lipsiæ impressum, Adventum eumdem eodem die notat, quamvis ipsum Festum XXXI Maji sub ritu Duplicis apud nos celebretur. Iidem quoque sancti Martyres, in festo Patronorum Ecclesiæ nostræ, quod sub ritu Duplicis primæ classis annue peragitur Dominica III post Pascha, Lectione VI inter Compatronos adnumerantur.
[7] [Sunt eæ in variis capsis,] Reliquiæ ipsæ per diversa scrinia dispersæ nunc sunt. Nam cum anno MDCLVII, XXIX Maji, Serenissimus Maximilianus Henricus, Elector Coloniensis atque Episcopus noster, ecclesiam Cathedralem pro sui officii ratione visitaret; tumbam argenteam aperiens, in qua S. Epiphanii corpus & SS. Cantianorû sacra lipsana deposita sunt, partê dumtaxat eorumdem reperit: quæ ne similiter distrahi posset, arctius ipsam tumbam claudi voluit: quod ita factum est, ut sine summa difficultate ipsiusque [Col. 0432E] vasis fractione aperiri amplius nequeat. In turri autem, laminis argenteis obducta, quam veteres Turrim Patronorum appellarunt, quod eorumdem insignes Reliquiæ ibi conditæ essent; notabiles partes de Sanctis Cantianis Martyribus, ac nominatim de S. Cantianilla reperiuntur: & in Reliquiario, quod in Processionibus portatur a Subdiacono, cernuntur insignes etiam Reliquiæ S. Cantii Martyris, uti & in aliis hierothecis minores aliæ eodem titulo. Caput autem S. Cantii, argenteæ lipsanothecæ inclusum, servatur in nostro Hildesiensi sacrario, certisque festivitatibus exponitur publicæ fidelium devotioni. [uti & capita duo eorumdem Sanctorum.] Ego quoque superioribus annis aliud caput reperi, inscriptum, Caput de sanctis Cantianis, cum jussu Reverendissimi Capituli mei sacros istos thesauros pervestigarem, redigeremque in Catalogum. Hactenus Reverendißimus ille Canonicus nostrique operis amantißimus; quibus nihil addi posse speres, modo intelligas S. Epiphanii, intra eumdem tumbam reclusi corpus, esse Episcopi Ticinensis, a nobis relati XXI Ianuarii, ubi vide Historiam translationis factæ anno DCCCCLXIII. Porro, tot tamque variis Ecclesiis de posseßione Sanctorum istorû Corporum contendentibus, nihil [Col. 0432F] mirum est, si aliæ quoq; plurimæ in Italia, Gallia, Germania Ecclesiæ, eorumdem Sanctorum cultum receperunt, majori minorive festivitate agendum, quarum omnium Breviaria ac Kalendaria enumerare longum sit. Quin & in Poloniam usque penetravit religio illa, ubi festum SS. Cantii, Cantiani, & Cantianillæ Martyrum sub ritu duplicis majoris celebratur in dioecesi Wratislaviensi, & in Ordine Crucigerorum cum rubra stella, & propria Oratio aßignatur: at quæ causa hujus sit venerationis, non additur. Facilius est dicere, cur Venetiis quoque celebris eorumdem sit cultus; cum ibi habeatur ecclesia propria sub nomine S. Cantiani.

[Annotata]

Side Note* num. 58. 

§. II. Miracula Stampis patrata post Translationem anni 1249.
[8] Ad Stampensem ecclesiam revertamur: ubi sacra ossa, arcæ inclusa, erant in veneratione, Sacerdotibus, [Post pluviam impetratam,] Senatui, populoque Stampensi, & bis quotannis in proceßione publica deferebantur, scilicet Feria tertia Paschali & hoc XXXI Maji, die eorum natali. Contigit interim, ut pluviis e cælo negatis magna siccitas circa ditiones Stampenses esset exorta, atque inde miseranda fames timeretur. Recursum est ad misericordiam Divinæ bonitatis: adhibita interceßio Sanctorum 

[Page 433]

[Col. 0433A] Martyrum: instituta Supplicatio cum Reliquiis horum Martyrum ex oppido ad ecclesiam haud procul dißitam sive capellam S. Lazaro dicatam. Dum hæc pia devotio exercebatur, nubes cum lætitia supplicantium colligebantur in aëre, [immobilis manet capsa lignea,] copiosas suo tempore daturæ pluvias. Sed ecce cum, peractis jam in dicta æde litaneuticis precibus, reducenda esset pia supplicatio ad primariam Deiparæ Virginis ecclesiam, ibidem hierotheca Martyrum 

---de sede moveri 
Convelliq; nequit: manet arca immobile pondus, 
Densa velut rupes defixa in viscera terræ.

Stupent omnes, & humiles ad Deum fundunt preces. Inter hos Sacerdos, ob singularem doctrinam & sanctitatem notus, inter plura monita istud effatur: Offeramus Sanctis loco vilis ligneæ arcæ aliam ex argento faciendam, ut posthac honestiori modo repræsententur oculis omnium, in ecclesia nostra; ac videbimus si velint ad illam reportari. 

Dixit, & extemplo genibus pia concio pronis 
Consilium Mystæ crebro probat utile plausu. 
Hoc simul ac votum flammanti corde sacratur, 
Sarcina fit, sicut ante, levis; positoque dolore [donec voveatur & fiat argentea] 
Stampicolæ læti Superis nova cantica promunt. 
Sancta reportantes Divorum pignora Fratrum, 
Ut Tutelares retulere in Virginis ædem.
[9] [Col. 0433B] Mox collatæ piæ eleemosynæ, unde nobilißima arca confecta ex argento fuit, & circumquaque figuratis fimbriis inaurata. Vt translatio fieret, indictus dies IV Augusti, anni MCCXLIX, & invitatus Archiepiscopus Senonensis Gilo seu Ægidius Cornatus, a quo Sanctorum Martyrum Cantii, Cantiani, & Cantianillæ apud Stampas corpora translata fuisse, [in quam an 1249 sacra ossa,] indicant in Archiepiscopis Senonensibus Claudius Robertus & Sammarthani. Addunt alii, Gilonem, ob quamdam de veritate Reliquiarum hallucinationem, fuisse quadam aorasia punitum, ut ne quidem in aperta arca potuerit ulla ossa videre, sed totius rei gestæ historiam edoctus, reatum ipse suum arguit, 

Mox prece præmissa, lacrymis perfusus obortis, 
Explicat inscriptos Divorum nomina Fratrum 
Fasciculos, sacrosque viris astantibus artus [non sine miraculo transferuntur.] 
Ostentat, structamq; recens transmittit in arcam; 
Quam prius antiquo trinis de more dicarat 
Fratribus Antistes. Canti tamen ille lacertum 
Excipit, & castæ mentum sanctæque Sororis.

Ita Stampenses, cum interim Senonenses credant, potiorem partem sacrorum corporum apud se esse, haud magna, ut supra [Col. 0433C] vidimus, certitudine.
[10] Post istam sacrorum oßium translationem, aucta est erga hos Martyres devotio, [Curantur graves læsura pedis,] & a Deo variis honorata miraculis. Duabus ab oppido Stampensi versus Parisios leucis est Strichiacum, vulgo Estrechy pagus, in cujus vicinia erat hisce Martyribus erectum oratorium sive ædicula: quibus illic aliquam exhiberi reverentiam non ferens rusticus, redeunti ex silva cum asino lignis cæsis onusto, ante dictam ædiculam securis de manibus lapsa pedem gravi vulnere diffidit: unde collapsus exanimis, paulatim recepto spiritu reatum deplorat, Sanctos invocat, somno corripitur, & plane sanus Sanctorum patrocinio surgit, solis vulneris accepti vestigiis relictis. Cognito a vicinis miraculo, aguntur Deo & Sanctis debitæ gratiæ, eademque quotannis innovantur. Degebat Stampis in platea S. Iacobi, alias dicta Majori, [indurata a nati vitate contractio.] quædam pia femina, Maria Aupie nuncupata, quæ ex templo domû regressura, incidit in puerû pauperem, & misere contractum, ac sua membra testudinis instar humi trahentem. Curat ergo eum ad suas transferri ædes, atque ita languentem spatio septem annorum fovet. Quadam vero die Dominica egredientem ad templum subsequitur, more suo humi reptans, miser contractus; & ex nimia erga Sanctos Martyres fiducia, matronam, ne contereretur metuentem consolatus, per ecclesiæ gradus descendere incipiens, inter manus ipsum sub axillis tenentium, 

[Col. 0433D] Extemplo sacras diris clamoribus ædes 
Implet: quippe tori nervique illius inertes 
Tenduntur, mirisque modis laxata repente 
Ossa reponuntur, propriaque in sede locantur. 
Ac juvenis subito mediû progressus in agmen, 
Abstrusas tanti causas clamoris, & in se 
Quod factum est paucis narrat mirabile verbis 
Prodigium, & grato pia carmina concinit ore.
[11] [Apparent Sancti cum Deipara,] Aliud mirandum contigit Sulpitiæ matronæ Stampensi piißimæ, quæ aut lampadibus fovendis in templo aut orationi operam dabat, aut ægris qui sub tegmine templi jacebant solerter serviebat. Quadam nocte huic ibidem oranti adstitit Deipara Virgo, cum hisce Cantianis fratribus, atque una ægros invisit, quorum uni prædixit felicem ad cælos post triduum accessum, aliis contulit sanitatem. Quæ ita evenerunt. Adolescens, quidam totus oppletus pustulis, [suscitatur mortua ad baptismum,] fuit a matre Sanctis Cantianis non sine piis lacrymis commendatus, & mox pristinam obtinuit sanitatem, solam tanti mali memoriam retinens. In pago Alliaco territorii Carnotensis, quædam mulier peperit filiam mortuam, ac curavit sepeliri. Verum divinitus inspirata, sequenti die filiam ex sepulcro receptâ, Stampas detulit ad arcam Sanctorum Martyrum, ubi illa vitam recepit, & [Col. 0433E] sacro baptismate etiam fuit regenerata, anno MDXIII in conspectu plurimorum hominum, [scabies mundatur] qui suis testimoniis confirmarunt factum. Aliud tempore Henrici secundi est patratum miraculum, cum feria tertia. Paschali in publica proceßione deferretur capsa SS. Cantii, Cantiani, & Cantianillæ. Interfuit ei juvenis, ab ipsa nativitate surdus & mutus, & annos tunc natus viginti: cui circa ædem s. Michaelis. 

Extemplo mutæ solvuntur vincula linguæ, 
Dantur & elingui vocalia munera muto.
[12] [& an. 1638 paralytica.] Atque hæc ex Petri Gandræi prolixiori poëmate decerpsisse sit satis; interim dum eorumdem miraculorum contextum veterem, quod vehementer optamus, nobis transmittat aliquis. Nunc ex Elogiis, a Consiliario Chauvino editis, addo recentius unum; cui fidem facturus Auctor, in speciali quadam ad nos instructione, allegat relationem Parisiis impressam ipso vel sequenti anno; & plures dignos testes, qui illud sibi retulerint, atque inter alios Dominum de Lescomay, [Col. 0433F] in Parlamento Advocatum, magnique judicii ac studii virum. Res ita se habuit. Puella quædam ex S. Memmii vico, nondum ætatis annum sextum attigerat, Jacquetta Chape dicta, & jam vergebat ad vitæ finem, tota debilis ac paralytica, pene ab ipsa nativitate. Frustra eam curandam susceperat chirurgus quidam ex oppido S. Arnoldi: quin & Parisienses medici super ea consulti, remedium a se inveniendum tanto malo desperaverant. Ergo ad superhumanam opem convertitur Cornelia mater puellæ, & anno MDCXXXVIII die VI Aprilis Stampas cum filia perveniens, ipsam albis vestibus indutam, in ea quæ ducebatur processione pariter circumgestari fecit. Quo facto melius habere misella coepit, domumque relata, tota alia mox apparuit, suis ipsa pedibus citra impedimentum ambulans: deinde vero indies magis magisque corroborata, intra unius mensis spatium, integerrime valuit ad omnes humanæ vitæ, suæque ætati congruas functiones.

[Page 434]

§. III. De nova inspectione & translatione sacrarum Reliquiarum, Stampis facta anno 1620 & 21.
[Col. 0434A] 
[13] In ea capsa, quam anno MCCXLIX factam argenteam vidimus, manserunt immotæ Sanctorum Reliquiæ annis CCCLXXI, [Capsam argenteam reparaturi Stampenses] quibus exactis quid factum sit prælaudatus Chauvinus accurate prosequitur, in novis ad historiam Observationibus, post Elogia excusis; cujus verba non pigebit ex Gallico Latina sic facere: Anno MDCXX decretum fuit reparare argenteam Sanctorum capsam; eumque in finem recursum est ad Illustriss. & Reverendiss. Joannem David, Archiepiscopum Senonensem; qui ut ea aperiri posset, publicæ indulsit pietati; id faciendum committens Guidoni de Verambrois, Magistro in Artibus creato Parisiis, & Decano Christianitatis, atque Curato S. Martini Stampensis. Commissionem, signatam I Julii, secutum est decretum Capituli datum XVI ejusdem. Ergo die XXX dicti mensis Julii, instituta est totius Cleri generalis processio, comitantibus Officialibus oppidi civibusque [Col. 0434B] & accolis magno numero, ad quos panegyricam de Martyribus pronuntiavit P. Drupianus Capucinus. [30 Iunii indicunt generalem processionem] Regressa in ecclesiam pompa, Mag. Guilielmus Chasse-cuillier, Cantor & Canonicus D. Virginis, Missam celebravit; assistentibus sibi, pro Diacono & Subdiacono, Mag. Stephano Beauvoix Primicerio Curato ejusdem ecclesiæ, & Petro Godin Sacellano.
[14] Coram iisdem, finita Missa, Mag. Andreas Gilles & Gedeon Pans, Canonici D. Virginis, simul cum Mag. de Verambrois, ascenderunt ad locum ubi consistunt Reliquiæ supra quatuor columnas elevatæ, ubi etiam præsentes aderant Magistri, Nicolaus Thiroüin, Joannes Veron Cantor & Canonicus Sanctæ Crucis, Damianus Doucet Curatus S. Ægidii, & Petrus le Roy Curatus S. Petri; Domnus Michael Gaguin, Prior claustralis Abbatiæ Moriniacensis; Patres, Seraphinus le Bourgeois, Minister Ordinis Sanctiss. Trinitatis de Redemptione captivorum; [deinde coram multis testibus,] Desiderius Parisot, S. T. D. Guardianus Franciscanorum; Petrus Audiger, S. T. B. ejusdem Ordinis; Raphael de Rouate, [Col. 0434C] Guardianus Capucinorum, ejusdem Ordinis concionator. Ibidem etiam inventi sunt adesse Officiales Balivatus & Præposituræ cui ab Electione est nomen, Major & Schabini Stampenses, Provisores & Æditui D. Virginis, aliique innumeri, eodem zelo adducti. Postquam igitur sericea vela alba & rubra, recipiendis sacris Reliquiis destinata, consueto ritu sacrata fuerunt incensataque, una cum parva capsula quernea, in quam reconderentur; aperta fuit argentea capsa, nec non quæ intus claudebatur lignea pervetusta, atque intra hanc repertæ Reliquiæ, cum Latinis inscriptionibus, quarum una sic sonat: Hic continentur Reliquiæ sanctorum Martyrum Cantii, Cantiani, & Cantianillæ &c. Aliud: Hic requiescunt Reliquiæ de ossibus Sanctorum Martyrum, Cantii, Cantiani, & Cantianillæ, Fratrum. In eadem etiam veteri lignea capsa, inventa est bursa ex diversi coloris serico, intraque eam tria ferri fragmina, ex eo forsan quo mors Martyribus sanctis illata fuit. [eadem aperta eximuntur Reliquiæ.] Quin etiam apparuerunt panni, rubro colore tincti, vestigia forsitan fusi sanguinis: ac deniq; quandâ in parte notata cernebatur similitudo Episcopi pedum tenentis, cum his verbis, Gillo Dei gratia Archiepiscopus Senonensis; & juxta [Col. 0434D] S. Stephanus Protomartyr, Senonensis Metropolitanæ Titularis.
[15] Post hæc, artificum industria, reparatæ, ubi opus erat, argenteæ capsæ splendor novus additus est: [sequenti an. 1621 12 Aprilis] opere autem intra novem menses absoluto, quid actum sit, dicet Relatio, ut appellant, verbalis, ab eo qui Translationem peregit, hunc in modum authentice consignata. Anno Domini millesimo sexcentesimo vigesimo primo, pridie Idus Aprilis, feria Paschali secunda, sedente Gregorio decimo quinto summo Pontifice, Joanne David Archiepiscopo Senonensi, Ludovico decimo tertio Rege Francorum & Navarræ; Nos, Henricus Clausse, Episcopus Aurensis, nec non Coadjutor Cathalaunensis, successorque designatus, indicimus, attestamurque, data facultate ab eodem Reverendissimo Senonensi Archiepiscopo, perantiquas & reverendas divorum Martyrum Cantii, Cantiani, & Cantianillæ Reliquias, in feretrum, cujus longa vetustate aureus fulgor obsoleverat, magnis sumptibus nitori suo redditum, incoctum, & plurimis laminis argenteis auctum, & in capsam recentem (quod altera carie pene exesa deperiret) assuetis ritibus, ac celebritate, prius habita ad frequentem populum concione a Fratre Gabriele San-Laudensi, Prædicatore [Col. 0434E] Capucino, nostra manu, magna spectante frequentia, repositas in æde Beatæ Mariæ, [in eamdem novo ornatu splendentem repositæ,] ubi pie coli atque asservari solent. Postero autem die in stata & solenni supplicatione promulgatis quadraginta dierum Indulgentiis, quas idem Dominus Archiepiscopus concessit, & æternum vim habere jussit, magno apparatu circumlatas per urbem easdem sanctas prosecuti sumus Reliquias, ingenti civium Stampensium, & populi undique ad celebritatem affluentis multitudine. Quibus omnibus ut fides major sit, ad perpetuam rei memoriam, hisce litteris propria manu subscripsimus, præsentibus viris insignibus, [& 13 Apr. circumlatæ.] tum Clericis tum secularibus, Rever. Patr. ac Dom. Andrea Berzeau, Abbate Morigniacensi ac in supremo Senatu Consiliario: Venerabilibus viris Magistris Guilielmo Chassecuilier Cantore & Canonico, Andrea Gilles, Ludovico Bastard, Nicolao Thirovyn, Ægidio Barrault, prædictæ ecclesiæ Canonicis, Stephano Beauvoix Capicerio Curato, multisque aliis ejusdem ecclesiæ Capellanis: Rever. FF. PP. Joanne Pave [Col. 0434F] Doctore Theologo Franciscano; Raphaële Rothomagensi Guardiano Capucinorum Stampensium; [condito ea de re instrumento publico.] Nobilibus ac præclaris viris Jacobo Petau Stampanæ provinciæ Præside, Nicolao Couste Propræside, Guidone David Assessore, Michaële Egal Prætore, Claudio Prevost Proprætore, Simone Chauvin, & Isaaco Blanchard, Advocato & Procuratore Regiis, Petro le Gendre Majore, Petro de Jambon, Isaaco Guysenet, Joanne Aleaume, & Michaële Gillet, Scabinis; Petro Baron, Doctore medico; Joanne Albert Juris utriusque Licentiato, Collegii Stampani Moderatore; Clemente Poisson, Electo Regio; Jacobo Guysenet, Claudio Guetard, Renato le Sueur, Natale Maugin, & Stephano Rivet, dictæ ecclesiæ Beatæ Mariæ Ædituis, permultisque aliis ad rem admissis testibus. Datum Stampis in dicta ecclesia Beatæ Mariæ, sub sigillis nostro & Capituli, anno & die supradictis. 

Signat 
Henricus Episcopus Aurensis, nec non Coadjutor Ecclesiæ Cathalaunensis.
[16] Ex prædictis & exilitate capsæ ad recipiendas Reliquias prædictas destinatæ, satis apparet non nisi exiguam singulorum trium corporum partem Stampis haberi: quod certius etiam discere potuissemus, si placuisset auctoribus dictæ Translationis sigillatim enumerare ossa intus 

[Page 435]

[Col. 0435A] Ad augendam deinde in populo venerationem prædictorum Sanctorum Martyrum, [An. 1644, institutæ Sodalitati concessæ Indulgentiæ.] instituta etiam Archiepiscopali auctoritate Sodalitas est utriusque sexus Fidelium: quorum ut accenderetur zelus in exercendis sibi propriis religionis & caritatis officiis, Urbanus Papa VIII, per Breve datum anno MDCXLIV die VII Iunii, eidem a se approbatæ Confraternitati conceßit Indulgentias varias; ac plenarias quidem iis, qui confeßi ac sacra Communione refecti, nomina in illam sua dabunt, ipsa qua id facient die; tum annis singulis, post sacramenta suscepta, primario Sodalitatis festo, visitantibus oratorium ejus, ibique orantibus ad consuetas Pontifici intentiones; nec non aliis diebus quatuor, pro devotione communiter eligendis atque ab Ordinario approbandis: dierum vero sexaginta indulgentiæ conceduntur omnibus, ad quæcumque pietatis & caritatis opera ipsis præscripta convenientibus &c. Cunctis istis anno MDCXLV, XIV Februarii robur ordinariæ suæ potestatis addens Octavius, Archiepiscopus Senonensis; approbavit electos a Confratribus quatuor dies, Festum Circumcisionis Domini nostri; Feriam III Paschalem; IV Augusti, translatione sanctorum Martyrum memorabilem; & primam Dominicam Octobris, Dedicatione ecclesiæ D. Virginis [Col. 0435B] festivam.
[15] Porro Feria III Paschalis a Stampensibus præcipua religione transigitur, [Festum præcipuum Fer. 2 Paschæ.] quia tali ad se allatas credunt fuisse sæpe nominatorum Sanctorum Reliquias. Instituitur siquidem generalis Processio, inquit Chauvinus, quam ordiuntur ambo Ordines S. Francisci, exemplari [Col. 0435D] cum modestia; hos subsequuntur Parochiæ ex locis diversis collectæ, atque Capituli utriusque D. Virginis & S. Crucis Canonici, hi sinistrum, isti dextrum latus tenentes; capsam vero circumdat ingens facularum ardentium numerus. Post hanc defertur etiam alia hierotheca, S. Matthæi appellata, & alia, S. Ioannis Chrysostomi: Officians autem Crucem argenteam gestat, egregio opere laboratam. Pompam auget Deiparæ imago sculptilis, cui est inclusa particula de ejus vestimentis, Ludovici Ebroicensis Comitis Stampensis memorabile donum; qui etiam nobili fundatione testatum suum Stampensibus affectum reliquit; nec desunt qui humili amictu ac pedibus nudis capsam comitando circumdent. Die Natali Sanctorû, XXXI Martii, alia processio ducitur, in qua dumtaxat circumgestatur capsa, quam Minorem vocant, [aliud minus 31 Martii.] continentem vestes ipsorum Martyrum; eos, credo, pannos, qui in Translatione nupera reperti fuerunt sanguinolenti; & cantatur Missa, ex fundatione Rochi Colleau, Stampis nati, sed Aurelianis, ad S. Anianum Canonici, pridem defuncti. Nec tacendus nobis est annus MDCLXVI, quando Stampas advenientibus præcipuae nobilitatis [Col. 0435E] feminis duabus, Domina Ducissa Vindocinensi, matre Cardinalis sic nominati; & Domicella Aumalia, postea Lusitaniæ Regina; utraque capsa deposita in mediam ecclesiam fuit, ipsarumque & innumeri, qui affluxerat populi, conspectui præsentata.